Cinco claves que toles persones deberíemos saber del idioma asturianu

La llingua asturiana, elementu central de la identidá y la cultura asturiana, supera'l primer cuartu del sieglu XXI tres un intensu alderique sobre la so sobrevivencia y estatus llegal. Con un raigañu que funde los sos cimientos na evolución del llatín nos territorios del antiguu Reinu de Llión, l'idioma caltién una vitalidá que, sicasí, nun lu llibra d'apaecer nes llistes de llingües en peligru de les instituciones internacionales.

Dende una perspeutiva puramente científica, l'asturianu, y por estensión llionés y mirandés, ye una llingua neollatina que surde de la evolución del llatín vulgar nos nuestros territorios. Al igual que'l castellanu, el gallegu o'l francés, forma parte de la rede llingüística de les llingües romániques, pero con un procesu constitutivu propiu ya independiente.

Anque yá nel sieglu X apaecen testimonios como la Nodicia de Kesos —un inventariu protorromance del monesteriu de Rozuela—, la mayoría de los investigadores coinciden en que el documentu oficial conserváu más antiguu n'asturianu ye'l Fueru d'Avilés del añu 1155. Esti testu xurídicu, pol que'l Rei Alfonso VII otorgaba privilexos a la villa, marca'l momentu nel que'l sermone more patrie (la fala de la patria) dexa d'escribise en llatín pa facese notar con voz propia na escritura.

El saltu a la lliteratura d'autor consolidóse de magar el sieglu XVII, nun contestu venceyáu estrechamente a les universidaes. Ente que la Universidá de Salamanca guarda testos en sayagués de 1610, la nacencia formal de la lliteratura n'Asturies fítase en 1639 col romance Pleitu ente Uviéu y Mérida, escritu pol clérigu Antón de Marirreguera con motivu d'un certame poéticu universitariu. Dende esi finxu barrocu hasta'l Surdimientu modernu de los años 70, l'asturianu demostró ser un calce capaz d'espresar dende fábules clásiques hasta les moliciones polítiques más actuales.

D'otra miente, ye importante pescanciar que'l nuesu idioma nun ye un códigu monolíticu. L'asturianu tien variantes, igual qu'asocede col castellanu o'l portugués. Los llingüistes estremen ente les variedaes occidental, central y oriental, un continuum de fala qu'integra dende les tierres del Navia-Eo hasta Cantabria, pasando per Llión y Zamora, ensin escaecer el mirandés, la variedá oficial na Tierra de Miranda (Portugal). Esta bayura dialeutal, lloñe de ser una debilidá, ye'l reflexu de sieglos de convivencia social y xeográfica.

Magar esti ricu heriedu, l'asturianu ta güei en peligru de desapaición acordies colos criterios de la UNESCO. Tres décades de reivindicación social l'idioma algamó la so entrada nel sistema educativu en 1984 y una protección llegal al traviés del Estatutu d'Autonomía y la Llei d'Usu de 1998. Sicasí, los espertos y colectivos de defensa de la llingua alvierten que necesita midíes clares de protección y normalización social, pasando necesariamente pola oficialidá, pa evitar que la rotura de la tresmisión xeneracional ponga fin a mil años d'historia viva.